سونامی در شهر زنبوران عسل

" زنبورانم رفتند ولی برنگشتند" این تنهاترین جمله ای است که این روزها اززبان بسیاری از زنبورداران کم توقع و درعین حال پرتلاش کشورمان شنیده می شود. آنها تاکنون هیچگونه دلیل و پاسخ قانع کننده ای را درمقابل این عمل و رفتارغیرعادی زنبوران خود دریافت نکرده اند. مشکلات زنبورداری در ایران بیشتر است اما این یکی دیگرحادتربه نظر می رسد. معمولا" آوای پرواز زنبورستان، برای زنبورداران علاقمند، آرامبخش و لذتبخش  است. آواها  و نواهای  دلنشین زنبوران عسل در یک روز آفتابی و بهاری برای لحظاتی هم که باشد، نوازشگر روح  و روان زنبورداران است.  درزنبورستانهایی که به اصطلاح قربانی و گرفتاربیماری " ناپدید شدن زنبوران عسل" شده اند سکوت محض حاکم شده و از آوای پروازهم، چندان خبری نیست. انگار شهر زنبوران عسل در اثر وقوع  این بیماری به  شهر ارواح تبدیل شده است. مشاهده ی سیمای اینگونه زنبورستانها توسط  زنبوردارانی که ازطریق شغل زنبورداری امرارمعاش می کنند، چندان سهل هم به نظرنمی رسد.

در صورت استمراراین بیماری آینده ی زنبورداری کشور، درهاله ای ازابهام قراردارد. زندگی گیاهان، بعنوان ریه ی کره زمین و حلقه ی  بنیادین زنجیره غذایی درطبیعت، مدیون حشرات بخصوص زنبورعسل می باشد. عسل محصول فرعی زنبورعسل بوده و این حشره رل بسیار مهمی را در امر گرده افشانی  و باروری گیاهان بازی می کند. آنها استاد باروری و تلقیح گیاهان هستند. بنا به گفته آلبرت انیشتین اگر زنبوران عسل از صفحه زمین حذف شوند، زندگی انسان فقط چهار سال پس از نابودی آن دوام خواهند داشت.

 بیماری ناپدید شدن زنبوران عسل

 بیماری " سی سی دی یا ناپدید شدن زنبوران عسل " برای اولین بار در اواخرسال 2006 در کلنی های زنبورعسل در امریکای شمالی گزارش شد. زنبورداران اروپایی پدیده مشابهی را در زنبورستانهای خود مشاهده کردند. علت این بیماری هنوز بدرستی مشخص نشده و تئوریهای مختلفی مانند سمپاشی، خشکسالی، امواج رادیوئی ومخابراتی، عوامل بیماریهای قارچی، باکتریایی، انگلی و ویروسی زنبورعسل، تغیرات آب وهوایی، تغیرات ژنتیکی گیاهان واثرات میادین مغناطیسی و الکتریکی، سوتغذیه و ... ازطرف کارشناسان امرعنوان شده است که البته هیچکدام ازموارد فوق تاکنون بصورت رسمی تایید ویا تکذیب نشده است. ضمنا" این بیماری درسالهای 1386 و1387ازبرخی مناطق ایران بخصوص شمالغرب کشور، بصورت پراکنده گزارش شد و زنبورداران در اظهاراتشان گلایه های بیشتری از رفتار غیرعادی زنبوران خود داشتند. البته این گزارشات هم  از طریق مراجع ذیربط  تایید و یا تکذیب نشده و همچنان در مورد صحت و سقم آن اختلاف نظرهایی وجود داشته و گاها" نیز با سکوت برخی ازمراجع ذیربط  همراه شده است . ناگفته نماند که برخی از گزارشات غیر رسمی از تلفات حدود 50 درصدی زنبورستانها، از ناحیه ی این بیماری بخصوص در منطقه آذربایجان خبر می دهند. به هر حال قرائن و شواهد حاکیست که زنبورداران در محافل عمومی و خصوصی خود، همچنان به بحث تلفات زنبوران عسل در سالهای اخیر پرداخته و نسبت به رفتارغیرعادی و غیر معمول زنبوران خود به همدیگر ابراز گلایه ونگرانی می کنند و غالبا" از زبان آنها بصورت مایوسانه شنیده می شود که " زنبورانم رفت ولی  برنگشت". لازم به یاد آوری است که تلفات و خسارت این بیماری  به قدری در زنبورستانها پیش رفته، که بعضی از زنبورداران  کشور، از حرفه ی زنبورداری خود ناامید  شده اند و یا دست کم  بعضی ازآنها با خرید کلنی های جدید، تلفات زنبورستان خود را جبران کرده اند. شایان ذکراست که مدیرعامل اتحادیه سراسری زنبورداران کشور از واردات کلنی زنبورعسل در صورت ادامه روند فعلی خبر داده است. متاسفانه به نظر می رسد که این بیماری خسارت هنگفتی را به زنبورداران  کشورمان در سالهای اخیر وارد کرده است.

  دراین بیماری که غالبا"ا در نیمه اول سال خصوصا" در منطقه آذربایجان مشاهده شده است، کندوهای زنبوران عسل فوق العاده ضعیف شده و زنبوران عسل پس از خروج از کندو خواسته و یا ناخواسته نمی توانند به کندوهای خود بازگردند. این در حالی است که هیچگونه علائمی مبنی بر بیماری خاص در کلنی ها ی زنبورعسل مشاهده  نشده و پیشترازاین هم، ظاهرجمعیتهای کندو کاملا" سالم به نظر می رسید. دراینگونه کندوها، ملکه به همراه چند صد زنبور کارگرنابالغ  در روی شانها مشغول کارهای اضطراری و ضروری هستند. البته دراین کندوها، لاروهای سربسته، هرچند به میزان کم مشاهده شده که بعلت عدم پرستار و نیروی کافی در کندو، آنها نیز به زودی تلف خواهند شد. به نظرمی رسد که مادر کندو قبل از اینکه کلنی با این شرایط عجیب وغریب مواجه شود، از یک سونامی احتمالی در شهر خود خبر داشته است. زیرا او ضمن پیش بینی وقوع  فاجعه در کندو، میزان تخمریزی خود را بطور معنی داری کاهش داده که در نهایت منجر به قطع تخمگذاری، نیز شده است.

معمولا" همه جانوران ازلانه و آشیانه و خصوصا" نوزادان خویش با چنگ و دندان  در مقابل دشمنان  و آفات طبیعی سرسختانه دفاع کرده و به سادگی  در برابر آنان تسلیم نمی شوند و با تمام توان با آنها به مبارزه  برخواسته و متجاوزین کندو را دفع می کنند. بعنوان مثال اگر یک زنبورغارتگروارد یک کندوی بیگانه شود، آنها تا آخرین قطره ی خون با عامل متجاوز مبارزه کرده و زنبورهای غارتگررا دفع می کنند و ممکن است  در این راه جان خودشان را ازدست بدهند. یعنی مرگ را در کندو بجای فرار و ترک آن ترجیح می دهند. حتی ملکه که قلب تپنده ی کندوست چنانکه درموقع بازگشت از پرواز جفتگیری، اشتباها" وارد یک کندوی غیرخودی شود او را نیز می کشند. جای بسیار تعجب است که زنبوران کارگری که تا دیروز پرستار و محافظ کندو بودند، امروز چه اتفاقی برای آنان افتاده، که خواسته  و یا ناخواسته اینگونه مادران و نوزادان کلنی  را در کندو چشم به راه و تنها می گذارند. فداکاری واراده ی زنبوران عسل در کندو و وفاداری آنان برای گلهای طبیعت بر کسی پوشیده نیست. آنان همواره در خارج از کندو در حال تکاپو و نوازش و تیمارگلهای طبیعت هستند.

به نظر می رسد عامل ناشناخته ای که باعث شیوع  بیماری  خاص در شهر زنبوران عسل شده، چنان خطرناک است که علاوه بر ریزش دسته جمعی  و تلفات شدید کلنی، زنبوران کارگر نمی توانند  خواسته و یا ناخواسته به کندوهایشان بازگشته و حداقل درآشیانه خودشان بمیرند.  براستی آیا آنها اززندگی درمامن وپناهگاه خود به ستوه آمده اند؟ آیا آنها از ملاقات گلها وعیادت معشوقانشان خسته شده اند؟ آیا تعادل رابطه، بین انگل و میزبان به هم خورده است؟ و یا نکند دخالتهای بیش ازحد بشر درچرخه طبیعت و عوامل محیطی، باعث اختلال درنظم  و مکانیسم زندگی طبیعی زنبوران عسل شده باشد؟  یقیننا" عامل خطرناکی در کارهست که تنش و شوک عجیبی برسیستم بیولوژی و فیزیولوژی زنبوران عسل  وارد کرده و آنها را وادار به واکنش خشن  و رفتارقهرآمیز از خود کرده است. به هر حال عامل هر چه باشد، در صورت اپیدمی شدن آن درزنبورستانهای کشور، موضوع بسیارهشداردهنده تر و نگران کننده ترخواهد بود که مستلزم بررسی کارکارشناسی و تحقیقات جامع توسط مراجع ذیربط و متخصصان امر درزنبورداری های کشورمی باشد. در غیر این صورت امواج سهمگین سونامی ضمن تهدید صنعت زنبورداری کشور، می تواند ما را تا آستانه بحران و حتی فاجعه زنبورداری و کشاورزی پیش ببرد. البته ما امیدواریم که هرگز شاهد بیماریهای شناخته و ناشناخته ی کلنی های زنبوران عسل در کشورمان نباشیم  و آرامش در شهر زنبوران عسل بر قرار شود.  

منبع:

مجله برزگر-  نشریه کشاورزی، دامپروری، غذایی و صنایه وابسته – نیمه دوم اردیبهشت ونیمه اول خرداد ماه  1388 شماره 1023 و 1024- اسماعیل زینال زاده

 مجله ی دامپروران- مجله ی تخصصی مرغداران و دامپروران ایران ، سال  نهم- شماره 90- تیرماه 1388- اسماعیل زینال زاده